Vladimir Stojnić

 

ODNOS FEMINISTIČKE KRITIKE PREMA SISTEMIMA BINARNIH OPOZICIJA

          Kada kažemo da znamo nešto o svetu oko sebe moramo se zapitati da li to potencijalno znanje obuhvata isključivo spoznaju pojavnih oblika sveta, zatim spoznaju uslovljenosti i principa koji su izgradili te oblike ili i nešto više od toga? Ako smatramo da postoje izvesne suštine sveta, nezavisne od promenljivih pojavnih oblika, uslovljenih konkretnim i vremensko/prostorno varijabilnim okolnostima, onda nas analitičnost i razložnost takvog razmišljanja dovode do neophodnosti dešifrovanja tih suština. I zaista, čak i ako ne pristanemo na mogućnosti radikalnih relativizacija, možemo se iskreno i radoznalo upitati koje su to suštine koje formiraju naše podrazumevajuće stavove, da li je moguće utvrditi koliko ih okvirno ima i jesu li neke od njih međusobno suprotstavljene. Takođe se možemo zapitati da li su one oduvek tu, jesmo li ih prihvatali intuitivno ili učenjem i na kraju da li se naši stavovi mogu formirati i izvan njih.
          Već i samo razmišljanje na ovu temu kroz ovakvu zapitanost može poljuljati pojmove suštine u bilo kom obliku društvenog delovanja, pa tako i u oblasti umetnosti. Mada smo ponekad ubeđeni da su naši estetski sudovi u oblasti umetnosti izrazi naših autohtonih ličnosti, odnosno onoga što percipiramo kao rezultat svojih neotuđivih ukusa, trenutak kada se upitamo kako smo formirali ove ukuse jeste trenutak u kojem prihvatamo ideju da su estetsko i etičko usko povezane kategorije. Osim ukoliko nismo zastupnici kreacionističkih teorija, odnosno ukoliko polažemo potpuno poverenje u uzročno-posledične odnose, biće nam jasno da su naši estetski sudovi o književnim vrednostima uglavnom formirani putem ponavljanja i preuzimanja modela koji postoje i koji nam se nude. Jedan deo ovih modela prihvatamo i arhetipski, usvajenjem formiranog i nataloženog iskustva koje je uvek konkretno i uslovljeno okolnostima. Upravo zbog ovih determinisanih načina spoznaje, zanimljiva je i važna analiza onoga što nam se nudi kao kulturološko i svako drugo nasleđe. Ukoliko postoji takav korpus ponude, onda svakako da postoji i nešto što može biti opozitno ovim modelima i što je iz njih isključeno ili svedeno na minimum tokom procesa formiranja ove, koliko apstraktne toliko i konkretne ponude. Pa ipak, sloboda pojedinca u mogućnostima spoznaje i prihvatanja kulturnih paradigmi ne mora u tom smislu biti u potpunosti ograničena, kako bi se moglo zaključiti kroz navedeno verovanje u veliki stepen determinizma o kome ovde raspravljam. Ponovno definisanje i afirmacija prećutkivanog tako mogu postati jedan od zadataka proučavaoca umetničkih modela, kao što to mogu biti i razmišljanja na temu otkrivanja relativno novih formi umetničkih izraza, nastalih na drugačijoj tradiciji od one koja se duži period uspostavljala kao dominantna.
          Uz neka neophodna uopštavanja, ponuda koju sam pomenuo se u najvećem delu sveta koji često nekritički doživljavamo kao prostor univerzalnih kulturnih vrednosti, formirala svođenjem na binarne sisteme u kojima se stavovi formiraju izborom između svega dve, najčešće makar i blago, suprotstavljene opcije.¹ U ovakvoj postavci, po pravilu se jednoj opciji društvenim aktivizmom pridaje vrednosni predznak pozitivnog, a drugoj istom takvom aktivnošću, samo u suprotnom smeru, predznak negativnog. Kao neke od najznačajnijih parova ovih opozicija, možemo izdvojiti sledeće parove: telo-duša, kultura-priroda i muškarac-žena. Kritika sistema umetnosti, pa samim tim i književnosti i još uže poezije, zasnovane na ovim simplifikacijama i njihovom korišćenju u cilju dominacije muških principa, pokazuje se kao jedan od brojnih zadataka feminističke kritike i stvaralaštva koje nastaje kao praksa određenih teoretskih postavki feminizma. Koncentrisaću se u ovom tekstu na neke karakteristične binarne sisteme pojmova i pokušaću da, na primeru odnosa feminističke kritike prema ovim parovima, dođem do uopštenijih zaključaka o ovom pravcu. Baviću se, iz feminističke vizure, i nekim međusobno opozitnim procesima i pojmovima koji ne predstavljaju realizaciju mišljenja u dualističkim kategorijama, odnosno pojmovima koji ne konstruišu vrednosne sudove, a ipak su značajni.
          Jedan par dihotomnih pojmova simptomatičan za polje književnosti je par teorija-fikcija. Na osnovu dominantno preuzetih i ukorenjenih modela, ovi polovi su razdvojeni i funkcionišu u striktno utvrđenim domenima. Jedna od osnovnih osobina postmoderne misli i feminističkih teorija je demontaža ove binarnosti kroz fuziju poetskog i teoretskog u okviru istog teksta. Postmoderni teoretičari i filozofi sumnjaju u ovakvu odvojenost sa aspekta neodrživosti modernističke tradicije, dok je u feminizmima akcenat na prevashodno muškom karakteru navedenih modernističkih i tradicionalističkih postavki. Na taj način, teorija prožima poeziju ili preciznije poetski tekst u meri u kojoj one postaju nerazlučive, a radikalni primer ovakvog prožimanja vidimo u verziji jezičkih feminističkih praksi. Ovako se dodatno osnažuju ideje da etički stavovi vidljivi u teoretskom tekstu direktno utiču na formu poezije kao umetničkog dela. Otuda su u feminističkoj poeziji brojni upravo oni termini koji potenciraju ovu praktičnu stranu umetničkog teksta, odnosno vidljivu primenu određenih teorijskih načela kroz pesnički izraz. Tako se često susrećemo sa sintagmama koje nose izvesnu dozu socijalnog, gotovo proizvođačkog prizvuka kao što su pesničke prakse, poetske strategije, pesničke radionice, pesnički poredak, poetska produkcija i slično. Suprotno od toga, na talasu ove demistifikacije, sve se ređe koriste  termini kao što su stvaranje, inspiracija, nadahnuće, lirika, genij, odnosno termini koji u sebi nose metafizički prizvuk proviđenja kao glavnog uzročnika dela. Svi ti termini se iz aspekta feminističke kritike mogu posmatrati kao forma deus ex machina podrazumevanosti kojom muški princip, i pored monopolizacije racionalnosti, upravo kroz iracionalnost metafizike veštački održava dominantni položaj.
          Moguće je upravo na ovom mestu primetiti dvostruki odnos feminizama prema opozitnim idejama racionalnosti i iracionalnosti. Sa jedne strane, racionalnost je od strane feminizma kritikovana kao dominanta delatnosti muškarca u umetnosti i poeziji, a sa druge strane, ona je jedno od osnovnih sredstava feminizma u relativizaciji kanonskih, neupitnih postavki. Nasuprot racionalnom kao muškom, prisutan je ženski princip iracionalnosti, intuitivnosti i okrenutosti subjektivnom. Kroz zastupanje ovakve konstrukcije neke škole u okviru feminizma ponavljaju određene premise binarnih opozicija i na taj način relativizuju kritiku takvih određivanja, što je i predmet sporenja različitih pravaca feminizma.² Načelo iracionalnog se često u feminističkim tekstovima materijalizuje ekspresivnošću i eksperimentalnošću jezika i njegovom visokom fragmentarnošću, kao i potrebom poetizovanja tela kao izvora drugosti u samom jeziku.³ Svi ti elementi na ovaj način učestvuju u dekonstrukciji jezika shvaćenog kao datost kojom se izražava stvarnost. Jezik dakle prestaje da bude racionalno sredstvo otkrivanja i opisivanja stvarnosti i postaje sama stvarnost koja na simboličkom nivou progovara o potrebi redefinisanja širih društvenih sistema i obrazaca koji određuju vrednosne sudove. Ali sa druge strane, kritika podrazumevajućih, aksioloških vrednosti koje svoje korene imaju u idejama suštine, boga ili logosa, idejama koje se doživljavaju kao markeri muškog principa, zasnovana je upravo na analitičkom, u osnovi racionalističkom pristupu metafizičkim datostima. Na taj se način racionalnost u okviru feminističkog delovanja pokazuje kao jedno od osnovnih sredstava u demistifikaciji podrazumevajućeg, kao izvora neravnopravnosti i prećutkivanja.
          Zanimljivo je i primetiti kako su, na opštem nivou, u delovanju feminističke teorije prisutne međusobno suprotstavljene tendencije prožimanja i fuzije sa jedne strane i sile decentralizacije i rasparčavanja sa druge strane. Na formalnom planu, prožimanje je proces kojim se anulira dualizam, odnosno podeljenost i suprotstavljenost  pojmova koji su predstavljeni sa različitih polova. Kako ćemo kasnije videti, pored odnosa teorije i fikcije ta fuzija je ono što iz feminističkog aspekta karakteriše i odnose između privatnog i javnog, i tela i duše. Žanrovske isprepletanosti, metodi kolažiranja materijala iz stručnih literatura ili novinskih tekstova i pop kulture na tekstualnom nivou, kao i potenciranje poezije kao izvođačkog žanra ili npr. video radova i instalacija jeste instrumentarij pomoću koga se preplitanjem na nivou forme relativizuju ustaljene žanrovske klasifikacije. Pored brisanja žanrovskih podela unutar književnosti, dolazi i do popuštanja, ili u radikalnijim slučajevima i do ukidanja međuumetničkih granica. Primetan je zaokret od proučavanja umetnosti ka proučavanju kulture kao šireg polja koje konstituiše samu umetnost. Da bi se konstrukcija vrednosti poljuljala neophodno je međusobno prožimanje suprotnih polova kao nosilaca i graničnih markera vrednosti. Sa druge strane, opozitna metoda izdvajanja i usitnjavanja je u feminizmu značajna kao model suprotstavljanja principu univerzalnosti. Jednom prihvaćena ponuda analizirana na početku ovog teksta, ponavljanjem preuzima kvalitet univerzalnosti iza koje se krije određeni korpus vrednosti. Ono što je u početku bilo plod društvene odluke ili svesno načinjen izbor, vekovnim ponavljanjem kroz istoriju za nas najznačajnije, zapadne humanističke misli, postaje podrazumevajuće, pa čak i prirodno. Tako npr. dobro poznate, a površne i naivne teze da ne postoji muška i ženska umetnost ili muška i ženska poezija, već samo dobra umetnost i dobra poezija nose u sebi svesnu ili nesvesnu potrebu za isključivanjem drugosti. Suprotstavljanje stavovima koji u ime univerzalnosti isključuju polnost umetnosti kao njeno određujuće svojstvo ostvaruje se svojevrsnom fragmentacijom te univerzalnosti i ispitivanjem procesa koji su doveli do njene konstrukcije. Pomalo paradoksalno, možemo zaključiti da onako kako je na temelju binarnih opozicija izgrađivana ideja o jedinstvenosti, tako se u obrnutom procesu fuzijom binarnih opozicija otvara mogućnost za kristalisanje pluraliteta.
          Pored pomenutih, značajni su i parovi  pojmova privatno-javno i telo-duša. Preplitanje ovde utiče na osporavanje stereotipnih slika o ženama, njihovoj prirodi i, shodno tome njihovoj ulozi u društvu. Tako se delatnost žene aktivizmom može pomeriti iz sfere privatnog, mahom porodičnog života, koji joj je u takvoj raspodeli uloga namenjen, u sferu javnog.  Jedan takav aktivizam bi mogao imati identičnu metodologiju, a suprotan smer delovanja od onog  aktivizma na osnovu kojeg je utvrđivan dosadašnji položaj žene. Privatni život je uglavnom konstituisan običajima i tradicijom, vrednostima koje se nakon političkog, dakle javnog konsenzusa, prenose u mistifikovanom obliku kao prirodne. Suprotna ideja ovoj je da je javno ono što određuje oblike privatnog, a da je potiskivanje žena u sferu privatnog imalo za cilj marginalizaciju njihovog uticaja u društvenom životu. Krilatica lično je političko⁴ je zato postala čuvena formula delovanja mnogih feministkinja tokom sedamdesetih godina. Ovo  preplitanje ličnog i političkog, nastalo iz praktičnih društvenih razloga, najznačajnija je veza teorijskog i akademskog feminizma sa njegovim aktivističkim korenima.  Slično prožimanje trpe i antagonistički pojmovi telo i duša, gde je telo pod velikim i vekovima prenošenim uticajima hrišćanske filozofije bilo sinonim za grešnost i efemernost zemaljskog u odnosu na božanske vrednosti duše. Stoga je jezik ženskog pisma, onako kako ga shvataju neke feminističke teorije, jezik koji reafirmiše telesnost i uticaj koji telo ostvaruje na dušu (psihu) u okviru njihovog jedinstva. Postavljanje tela kao dominantnog izvornika i nosioca subjektivnosti, odnosno postavljanje tela na poziciju koja je tradicionalno bila rezervisana za dušu, imalo je dalekosežne posledice za savremenu misao o umetnosti. Tradicionalna subjektivnost koja je ovakvim postavkama osporena, formirala se isključivo na jednom dvokrakom polu binarne opozicije na kojem se nalaze muškarac i razum. U takvoj podeli, na drugom polu su ostali žena i telo. Odnos feminizama prema telu je različit i kreće se od esencijalističkih pogleda na telo kao na izvor sopstva, pa samim tim i jezika i umetnosti, do radikalno konstruktivističkih pogleda koji telesnost biološkog pola posmatraju kao produkt društvene norme ističući da su polovi u suštini izvođački i da ih je stilizovala konvencija.⁵ Ovo stanovište koje problematizuje rod uopšte donekle je pomerilo fokus pažnje sa feminizma ka izučavanju teorija roda i queer teorija.
          Kao jedan od značajnih i za analizu zahvalnih parova binarnih opozicija je i par objektivno-subjektivno i način na koji se on realizuje u književnom stvaralaštvu. Ovaj par antipoda ima dosta širok smisaoni i značenjski opseg, pa je kod ovog i sličnih parova upravo zbog navedene širine teže ostvariti učitavanje i održavanje vrednosne hijerarhije. Za posmatranje odnosa feminističke kritike prema ovoj deobi neophodno je uočiti objektivnost kao paradigmatično svojstvo modernističke književnosti. U delima modernističke književnosti objektivnost je postavljena kao eksponat racionalnog pogleda na svet. Takva vrsta pristupa u svojoj osnovi uglavnom ima ideju o nepromenljivosti sveta do kojeg se dolazi otkrivanjem i dešifrovanjem brojnih aluzija i referenci u delima,  iz oblasti onoga što se podrazumeva pod viskom kulturom. Ova ideja nastoji da iz različitih uglova potvrdi centralizovano shvatanje suštine. Nasuprot tome, dela nastala kao praksa feminističkih teorijskih postavki, umesto otkrivanja sveta, uglavnom u svojoj biti imaju stvaranje sveta. Ovde dolazi do reafirmacije subjektivnog koje je u modernizmu odbačeno kao patetično i nepouzdano. Kao i u brojnim drugim elementima i na primeru ove binarne opozicije možemo uočiti značajne uticaje postmodernih shvatanja na feminizam. Sledeći ideje da je istina stvar posmatrača, odnosno označitelja, da je disperzivna i multiplikovana, možemo uočiti da se moć objektivnog rapidno umanjuje. Nasuprot objektivnom primat dobijaju pluralizovane subjektivnosti. Stoga i autobiografske crte u delima fikcije postaju daleko prisutnije. Subjektivnost je kvalitet koji se u avangardnijim oblicima feminističke književnosti zahteva i od čitaoca. Brojna su dela koja to potvrđuju svojom strukturom koja je osmišljena uz punu svest o uzajamnom karakteru pisanja/čitanja. Poverenje u dualističku strukturu objektivno-subjektivno sa pozitivnim predznakom ispred objektivnog je jedan od mnogobrojnih uzroka održavanja određenih stereotipa o ženama i ženskom principu. Takve su npr. konstrukcije o ženama kao prirodno sentimentalnim, melanholičnim bićima, najčešće okrenutim sebi. Među mnogim drugim, zanimljiv je i lako uočljiv još jedan društveni stereotip koji proističe iz ove binarnosti. To je onaj stereotip koji govori o neanalitičnosti kao svojstvu subjektivnog ženskog uma na osnovu kojeg se žena češće okreće izučavanju humanističkih nauka, dok je pretežno bavljenje egzaktnim naukama rezervisano za muškarca.
          Uticaji koje je feminizam pretrpeo od strane teorija postkolonijalizma u proučavanju književnosti su bitni kada analiziramo odnos feminizma prema paru antipoda kultura-priroda i prema povezanom paru zapad-istok. Kultura je na osnovu delatnosti ove binarne opozicije u falocentričnoj vizuri sveta uglavnom predstavljana kao transcedentalna delatnost koja se materijalizuje činom stvaranja. Stvaranje umetnosti se pod ovim dugotrajnim uticajima često posmatralo kao deo sjedinjavanja sa određenom vrstom aksiološkog entiteta višeg reda, oličenog u jednom bogu. Taj čin je stoga mitski i neobjašnjiv i kao takav ne podleže nikakvoj vrsti racionalizacije, niti mu se može pripisati bilo koja druga referentnost izuzev autoreferentnosti. Vekovima direktnog onemogućavanja ili zanemarivanja ženskog stvaralaštva najrazličitijim metodima isključivanja i ignorisanja, ovo simboličko sjedinjavanje sa (muškim) bogom je postalo podrazumevajuća privilegija muškarca. Na ovom planu je uočljivo i ranije pomenuto relativizovanje racionalnog kao muškog principa koji se sada povlači pred potrebom razjašnjenja onoga što se doživljava kao samodovoljni izvor delegiranja tog racionalnog principa na nivo čoveka. Tako racionalnost u odnosu bog-čovek ima jednosmerno dejstvo. Priroda, na suprotnom polu od kulture, nosi karakteristike egzotičnog i nepoznatog, nekultivisanog sveta, tj. odlike onoga što nije podvrgnuto činu uređenja i osmišljavanja, koji je delegiran muškarcu kao sinonimu za univerzalno shvaćenog čoveka. Priroda se u ovom setu pojmova grupiše sa iracionalnošću i telesnošću ženskog. U kritičarskim tekstovima postkolonijalizma problematizovana je predstava ne-zapadnog čoveka, stvorena od stane diskursa koji potiču iz bivših imperijalističkih, odnosno kolonizatorskih sila. Imperijalnom svetu belog čoveka imanentna je kultura, dok je priroda odraz divljine i neartikulacije stanovnika prostora koji su bili kolonizovani. Analizirajući sa ovog aspekta neka međusobno udaljena kanonska književna dela zapadne kulture, kao što su kratki roman Srce tame Džozefa Konrada ili Šekspirova drama Bura, teoretičari postkolonijalizma dolaze do zaključka da rasistički stereotipi ukorenjeni u ovim i drugim tekstovima u svom ultimativnom vidu, stanovnicima Trećeg sveta ukidaju pravo na istoriju, označavajući pritom teritorije na kojima oni žive kao metafizičke simbole onoga što je loše u samom belom, zapadnom čoveku⁶. Kada učitavanje vrednosnih sudova postavljenih u odnos kultura-priroda kreira stereotipe o orijentalnom i istoku, onda se ovaj odnos transformiše u svoju geopolitičku verziju označenu kroz binarnu opoziciju zapad-istok. Bitno je ovde primetiti vezu ovih postavki sa feminizmom, potenciranu u okviru tzv. trećeg talasa feminizma⁷. Ekspanzija ovog talasa dešava se tokom devedesetih godina, pomeranjem pažnje sa jedinstveno shvaćenog problema žene u savremenom svetu na pluralitet ženskih svetova, oličen kroz preseke rodnih grupacija sa širim društvenim zajednicama kao što su rase, etniciteti, klase, seksulane manjine. Tako, pored statusa žene postaju sve više bitni i specifični problemi pojedinih grupa žena, kao što su žene tamne puti, lezbejke, ugnjetavane žene u patrijarhalnim kulturama Trećeg sveta itd. Upravo se u okviru ovog talasa ističe povezanost feminizma sa opisanim idejama postkolonijalizma, kroz opštu tendenciju mulitkulturalnosti i mulitidisciplinarnosti najnovijih ženskih studija.
          Moguće je na kraju primetiti da partikularan pogled na pravac kakav je feminizam, utvrđen kroz njegovu vezu sa jednom određenom, ma koliko širokom i opštom pojavom kakva je binarni sistem opozicija, nosi određenu simboliku u sebi. Nepoverenje u jedinstvenost narativa, ideja i pojavnog sveta upravo povlači sa sobom mnogobrojne i usitnjene mogućnosti pristupa društvenim i književnim pojavama koje u svom tumačenju ne teže sveobuhvatnosti. I pored izrazite potrebe za demontažom sistema binarnih opozicija, neizbežna je pojava određenih šablona u feminističkim pokušajima razotkrivanja geneze i delovanja ovih sistema. Procesi i pojmovi koje feminizam u tom smislu zastupa i koji se nalaze na suprotnoj strani od ovih krutih postavki isto tako nisu stihijski. Oni su takođe međusobno povezani u određeni alternativni, ali isto tako i funkcionalni korpus stavova i delovanja. Svakako da u tom smislu postoje izvesni rizici u delovanju svih onih pokreta koji su se, kao i feminizam, javili nakon modernizma kao njegova antiteza.  Shvatanje sopstvene uloge izvan relacija društvenih moći i smenjivanja dominirajućih paradigmi je jedan od tih rizika. Možda i najveći.

Vladimir Stojnić je rođen 1980. godine u Beogradu. Objavio je knjige pesama: Vreme se završilo (Gradska biblioteka „Vladislav Petković Dis“, Čačak, 2008) i Fotoalbum (Narodna biblioteka „Stefan Prvovenčani“, Kraljevo, 2010). Poezija mu je prevedena na poljski, francuski i engleski jezik. Prevodi sa engleskog jezika.