Uvod

TEMAT: Pesničke zbirke mlađe pesničke generacije u 2011. godini

temat priredili Jelena Milinković i Vladimir Stojnić

Jelena Milinković i Vladimir Stojnić

Pesnički prostori u 2011.

(Tekst je pisan u četiri ruke i zajednički je rezultat rada Jelene Milinković i Vladimira Stojnića. Delove teksta koji daju ocene o zbirkama Danice Pavlović, Ivane Maksić, Vladimira Stojnića, Bojana Vasića, Vladimira Tabaševića i Gorana Korunovića, o radu novoformirane pesničke grupe, kao i zaključak napisala je Jelena Milinković. Delove teksta koji daju ocene o zbirkama Marjana Čakarevića, Ognjena Petrovića, Marka Stojkića, Viktora Radonjića, Filipa B. Vukotića, Uroša Pajića i Enesa Halilovića, kao i zbirni pasus o zbirkama koje nisu prikazane zasebnim tekstovima, napisao je Vladimir Stojnić. Tekst je napisan pre uvida njegovih autora u pojedinačne prikaze zbirki koji su objavljeni u tematu. Autori su međusobno saglasni sa pojedinačnim ocenama i stavovima iznetim u tekstu.)

Pesnička godina koja je za nama i pored svih društveno-ekonomskih problema sa kojima se nosi domaće izdavaštvo i sveukupne recesije obeležena je, mogli bismo reći, kvalitativno i kvantitativno značajnom produkcijom pesničkih knjiga autora i autorki rođenih od sredine 70-ih godina, pa nadalje. U 2011. godini novim pesničkim zbirkama uglavnom su se oglašavala već prepoznatljiva pesnička imena, ali su svoje uobličenje među koricama knjiga dobili i prvi rukopisi i to prvenstveno kao festivalska izdanja. Već drugu godinu za redom novembarsko-decembarski broj Agona posvećujemo retrospekciji godišnje produkcije, čime nastojimo da uspostavimo svojevrsnu tradiciju. I ovog puta želja nam je da damo godišnji pregled pesničke scene, i to na dva načina. Najpre, kroz uvodni tekst preglednog i sumarnog tipa koji kroz kratke i uglavnom sažete kritičke pasaže daje ocenu svake pojedinačne zbirke koju u ovom broju predstavljamo, ali ukazuje i na ona ostvarenja koja su štampana prošle godine, a nisu pojedinačno prikazana. Drugi oblik pogleda unazad predstavljaju kritički prikazi čiji su autori više ili manje aktivni i poznati mladi kritičari. Na ovaj način u Agonu pokazujemo ne samo pesničke momente i domete u 2011. godini, već dajemo reč i generacijskoj kritici. Tako se praktično na jednom mestu susreću mlađa pesnička i kritičarska scena. Kao i prošle godine, pored uvodnog teksta i prikaza u glavnom delu temata, pred čitaoce stavljamo i Antologiju 2011, u kojoj objavljujemo po nekoliko reprezentativnih pesama iz svake od prikazanih zbirki, čime i konkretno ilustrujemo pesnička dostignuća godine koja je za nama. Površan pogled na reprezentativan i širok pesnički odabir, koji smo napravili, pokazuje izvesnu kvantitativnu dominaciju, uslovno, već afirmisanih autora i autorki u odnosu na pojavu autora prvih zbirki. Takođe, još jedna statistička specifičnost 2011. godine je činjenica da su u ukupnoj produkciji prisutniji pesnici od pesnikinja (od ukupno 14 pesničkih knjiga prikazane su zbirke svega dve pesnikinje, za razliku od prošle godine kada su od 11 prikazanih knjiga čak 6 napisale žene). Da li su ove pojave oblikotvorne za pesničku scenu i da li su naznake tendencija njenog daljeg razvoja još uvek se ne može znati, ali potrebno je ovakve promene uočiti i na njih skrenuti pažnju.

***

Nakon bibliografske pauze od čitavih 12 godina, u 2011. godini novom knjigom pesama oglasio se pesnik i kritičar, Marjan Čakarević (1978). U njegovoj knjizi Sistem, koja predstavlja jednu vrstu savremenog speva, pesnički jezik je sveden i razlomljen, a pesnička sredstva u potpunosti podređena konceptualnoj prirodi knjige. Sintaksa u Čakarevićevoj knjizi često dobija karakteristike nezavisnosti, pa pesnički tekst obiluje nizanjem kibernetičkih apstrakcija koje često nisu međusobno gramatički uzglobljene. Na planu forme, knjiga simulira binarni numerički sistem gde su postojeća dva ciklusa označena brojevima nula i jedan. Motivski, zbirka Sistem se u svom najvećem delu oslanja na informatičku i strukturalističku terminologiju, i ostaje gluva za uobičajenu motivsku ravan ukorenjenu u istorijskoj ili bilo kakvoj drugoj mimetičkoj referentnosti. Tematika knjige se konstruiše oko udaljenog i neutralnog lirskog glasa koji ni u jednom trenutku ne postaje lirski subjekat, a koji iskazuje ambivalentni odnos prema zadatom realitetu koji je označen kao Sistem. Promišljenom upotrebom jezika dočaran je dvostruki odnos deskripcije/kreacije lirskog glasa prema sveobuhvatnoj pojavnosti Sistema. Tamo gde dominira opis Sistema korišćeni su vremenski određeni glagolski oblici, dok sugerisano dopisivanje, odnosno kreaciju Sistema karakteriše upotreba infinitivnog glagolskog oblika. Dramatika koju bi unela subverzija, odnosno pobuna protiv Sistema, izostaje u nekom transparentnijem vidu, ali glavni potencijal ove knjige, a to je upravo jezik, omogućava učitavanja napuklina Sistema. Sistem je knjiga čvrstog koncepta, koja uživa i prednosti i mane takvog pristupa. Brižljiva osmišljenost i epohalnost teme su nesporni, ali čitalačko uživanje je ograničeno svešću o projektu i očekivanom ujednačenošću svake pojedinačne pesme, gde je svaki zapis još jedna cigla u zidu Sistema.

Takođe, posle višegodišnje pauze u objavljivanju pesničkih knjiga zbirkom pesama Slobodna teritorija u 2011. godini oglasila se i Danica Pavlović (1976), članica nekadašnje AŽIN-ove škole poezije i jedna od zapaženijih pesnikinja iz antologije Diskurzivna tela poezije. Danica Pavlović u svom stvaralaštvu ostaje dosledna radikalnim pesničkim praksama zastupljenim i promovisanim u ovoj sada već čuvenoj antologiji. Tokom rada u AŽIN-u ova autorka je 2002. godine objavila svoju prvu zbirku pesama Vertikalni horizont. Pesme nastajale nakon ove pesničke knjige štampala je u domaćoj periodici, te nam je gotovo celokupan tekst nove zbirke Slobodna teritorija već poznat. Međutim, uključivanje pojedinačnih pesničkih ostvarenja u kontekst knjige otvara nove poglede i mogućnosti tumačenja. U samoj zbirci u raznolikoj primeni poetičkih modela, interesovanjima za različite teme, kao i korišćenju raznolikih pesničkih paradigmi može se uočiti veliki vremenski raspon u kome su pesme iz ove knjige nastajale. U zbirci Slobodna teritorija Danica Pavlović radikalizuje neke od postupaka primenjenih u prvoj knjizi, kao što su fragmentarnost, nenarativnost, umnoženost pesničkih subjekata i perspektiva, tematizacija konstituisanja identiteta. Slobodna teritorija u svojim najboljim ostvarenjima donosi poeziju vrlo fragmentarnog izraza kojom se prenose nagoveštaji impresija ili događaja i koja čitaocu omogućava vrlo aktivnu ulogu u popunjavanju beline teksta. Vrlo vešta transpozicija gradskih pejzaža u poetski tekst, nestabilnost identiteta pesničkog ja, nenametljivo implementiranje činjenica popkulture, ostvareni paralelizam između pesničkih i filmskih sredstava čine neke od čvorišnih mesta poetike u ovoj zbirci. Slika sveta koju nam Slobodna teritorija sugeriše nije celovita, već je sačinjena iz niza više ili manje povezanih delova, segmenata, opažaja. Iskošen ugao posmatranja stvari, sveta i okruženja, sve ove rasute segmente raspletenog i rasparanog sveta objedinjuje u jednoj od mogućih krovnih ideja zbirke o poetskom prostoru kao prostoru egzila, o mogućnosti slobode koja postoji jedino u kreaciji i transpoziciji stvarnosti kroz subjektivno.

Ognjen Petrović (1981) je pesnik koji zaključno sa 2010. godinom nije štampao knjigu, a u 2011. je to učinio čak dva puta. U poetski zrelijoj, drugoj knjizi Kečevi & osmice, autor teatralizuje poziciju lirskog subjekta u prostorima, takozvanog unutrašnjeg egzila, koji je simbolički predstavljen uobičajenom ikonografijom stanova, motelskih soba i barova. Dosledna primena Gi Deborove teorije spektakla na svet predstavljen ovom knjigom uzrokuje odvajanje predmetnosti i njene reprezentacije u pojavnom svetu lirskog junaka koji je premrežen repetitivnim motivima banalne svakodnevice i pop kulture. Pa ipak, navedeno odvajanje u Petrovićevoj poeziji nije rezultiralo jezičkim apstrakcijama. Jezik knjige Kečevi & osmice zadržava narativnu osnovu, ali je reč o naraciji koja je očuđena grotesknim motivima, specifičnim kolažiranjem mimetičkih pasaža, i prostorno-vremenskim diskontinuitetom fabule. Navedene stvarnosne celine na brojnim mestima u knjizi otkrivaju svoju konstruktivnu prirodu, prirodu simulakruma. Postapokaliptična atmosfera pesama se javlja kao negativni odraz optimističke vizije spektakla savremenog, represivnog poretka. Patetična i oveštala pozicija lirskog subjekta koji je isključivo borac protiv, floskularno rečeno, dehumanizovanog sveta, izbegnuta je dvostrukom pozicijom tog subjekta. On se javlja i kao puki posmatrač društva spektakla, ali i kao njegov aktivni proizvođač na sopstvenom mikroplanu. Visok nivo poetičke doslednosti i funkcionalnosti pesama uticao je u knjizi Ognjena Petrovića na formiranje prepoznatljivog lirskog glasa, a da pritom nije narušena opravdanost i zadovoljstvo samostalnog čitanja svake pojedinačne pesme.

Laki bolovi je naziv prve knjige pesnika i prevodioca sa nemačkog Marka Stojkića (1981). Stojkić u Lakim bolovima piše poeziju velike erudicije koja je saopštena profilisanim lirskim glasom. U ovim pesmama lirski subjekat opaža i uglavnom fragmentarno kolažira čulne nadražaje koji od objektivnih činjenica postaju egzistencijalna građa u formiranju subjekta. U jednoj takvoj subjektivnoj realnosti motivi često banalne svakodnevice bivaju premreženi aluzijama na svet kulture, nauke, filma, muzike i književnosti. Knjiga je sačinjena od 4 ciklusa koji nemaju funkciju izgradnje unutarnje formalne dijalektike, već su uglavnom formirani na osnovu, makar i udaljene, motivske sličnosti pesama. Autopoetičke naznake autor daje kroz brojne motoe i citate, preuzete iz poetske lektire. Knjiga pesama Laki bolovi ubedljivo re-aktuelizuje lirski i imaginativni pristup savremenoj poeziji, pristup koji je danas (ne)opravdano zapostavljen među mlađom generacijom pesnika. Pa ipak, neujednačenost pesama govori u prilog uobičajenim predstavama o prvim rukopisima, što je razumljivije ako se ima u vidu da je knjiga nastajala u dužem periodu, godinama pre njenog objavljivanja. Na kraju, ostaje utisak da je Stojkić uverljiviji u pesmama nižeg registra poetskog glasa, gde efektno gradi atmosferu melanholije takozvanih malih trenutaka, nego u pesamama koje pretenduju na esklamatornost i retoričnost.

Veoma uzbudljivo pesničko ostvarenje dolazi nam i u okviru edicije Prva knjiga Matice srpske. Jedina pesnička knjiga štampana ove godine u okviru ove nagradne edicije jeste zbirka poezije Ivane Maksić (1984). Ivana Maksić, već poznata po svojoj prevodilačkoj, esejističko-kritičarskoj, a od skoro i uredničkoj delatnosti, kao i po svom slikarskom i performerskom angažmanu, uključuje se na poetsku scenu vrlo uzbudljivim ostvarenjem višeznačnog naslova O telo tvori me. Već samim, „jezički naprslim“, naslovom Ivana Maksić sugeriše postupak koji će primenjivati unutar svoje zbirke. Ova igra rečima zahvaljujući kojoj se naslov može pročitati na najmanje dva načina, kao poziv telu da otelotvori subjekt ili kao opšti poziv za otelotvorenjem, pokazuju formalni i semantički postupak primenjen u ovoj zbirci. Pronalazeći pukotine jezika i suprotstavljajući se jezičkoj datosti Ivana Maksić gradi pesme oneobičenim jezičkim strukturama. Oneobičavanje se ne tiče samo sintaksičke strukture rečenica, već se pre svega odnosi na pronalaženje reči unutar reči, na spajanje razdvojenog, na razdvajanje spojenog, kako bi se došlo do drugačijeg, do skrivenog, do traga. Koristeći se ovakvim postupcima autorka daje pesničko uobličenje ideja dekonstrukcije o prisutnom u odsutnom i odsutnom u prisutnom, pokazujući, Deridinim jezikom rečeno, kako znaci i značenja ostavljaju tragove jedni na drugima. Autorka takođe pokazuje nesvodivost i ne-konačnost, čak naizgled okoštalih jezičkih jedinica kakve su reči, koje se obično za razliku od promenljivosti sintaksičkih struktura, percipiraju kao date, završene, nepromenljive i utvrđene forme. Važno pitanje koje se pokreće u ovoj zbirci jeste pitanje telesnosti, i to i kao pitanje (ženskog) tela, i kao pitanje telesnosti teksta. Obe teme se uslovno razrešavaju dekonstrukcijom tela jezika čime se pokazuje prožimanje tela teksta i tela telâ. Poziv za otelotvorenjem iz naslova zbirke u tom smislu dvostruko se realizuje u zbirci samoj: kao fizičko otelotvorenje duha kroz tematizaciju (ženske) telesnosti, i kao jezičko otelotvorenje misli. O telo tvori me je zbirka u kojoj su prisutna oba procesa i otelotvorenje jezika i oteletvorenje jezikom. Primenjenim postupcima su, takođe, postavljena pitanja granica čitljivosti teksta. Svojom unutrašnjom promenljivošću zbirka O telo tvori me podseća nas na važnost procesa čitanja i čitaoca. Tek u ovoj interpretativnoj instanci pesme Ivane Maksić poprimaju prividnu konačnost, koja svakim narednim čitanjem može biti drugačija.

Još jedna zbirka koja čitaoca eksplicitno p(r)oziva jeste treća zbirka Vladimira Stojnića (1980) Poziv na saučesništvo. Za treću Stojnićevu knjigu možemo reći da je zbirka projekat ili zbirka čvrstog koncepta, svojevrsna poema, kolažna tvorevina, eksperiment, istovremeno i poezija i metapoezija i jezik i metajezik. Iščekivani čitalac, tekst bez potpisa, proizvoljni tekst, odnos forme i sadržine reči, samo su neka polazišta ovog teksta. U ovoj zbirci hibridne forme i složene znakovnosti Stojnić ostvaruje ukrštaj poetskog i teorijskog. Pomenuti ukrštaj se ostvaruje citatnošću, otvorenom intertekstualnošću i referentnošću teksta, i to pre svega na teorijsko-filozofsku misao. Uključivanjem (manje ili više) prilagođenih ili izmenjenih citata u tekst pesme brišu se unapred postavljene granice (auto)poetičkog i poetskog. Ovde se u istoj ravni nalaze teorijski i poetski pasaži koji unutar pesme komuniciraju, motivišu, obrazlažu, „inspirišu“ i „podstiču“ jedni druge, ali i međusobno polemišu, dopunjavaju se i osvetljavaju, prevodeći teorijsko u poetsko i dovodeći poetsko do granice teorijskog. U filozofsko-teorijskoj misli druge polovine XX veka, a pre svega u idejama Rolana Barta, Žana Bodrijara, Đanija Vatima, Žaka Ransijera, Pola Rikera i Mihaila Epštajna, kao i u književnosti XX veka, a pre svega u savremenoj poeziji, Stojnić je pronašao poziv na saučesništvo. Osetivši se p(r)ozvanim i poetski replicirajući ovom pozivu, ali i pozivu savremenog trenutka, autor nam daje jedan od mogućih i nikako konačnih odgovora, i to takav odgovor koji je unutar sebe nesvodiv, antitetičan, polemičan, dijalogizovan, (auto)ironičan i (auto)refleksivan, odgovor koji postavlja dalja pitanja, koji sebe (de)konstruiše, odgovor koji odgovarajući na jedan poziv formuliše sopstveni poziv (drugima/sebi). Poziv na saučesništvo tako pokazuje čvrstu vezu između čitaoca i pisca, njihovu gotovu istovetnost u figuri pesnika, ali i nužnost postojanja komunikacije. Ovo izjednačavanje pesnika i čitaoca, kao i procesi nastanka pesme, ugrađeni su u sam tekst zbirke. Čitalac je ujedno i pisac i obrnuto, a ove relacije autor ne samo da podrazumeva i da na njima izgrađuje svoju poetiku u ovoj zbirci, već relacije čitanje-pisanje, pisac kao čitalac sopstvenog teksta i čitalac kao saučesnik u pisanju, poetski tematizuje u samom tekstu izgrađujući tako polifoničnu strukturu i izrazito dijaloški tekst. Svako čitanje ili odbijanje čitanja svojevrsni je odgovor na tekst koji nas poziva na (re)akciju, na dopisivanje, na mišljenje, na prihvatanje ili odbacivanje. Stojnićeva zbirka postavlja niz pitanja, poziva na dijalog, preispituje granice poetskog i predstavlja vrlo upečatljiv i originalan odgovor, kako na književnu tradiciju, tako i na specifičnosti savremenog poetskog trenutka.

Pesničku godinu koja je za nama obeležilo je i formiranje pesničke grupe okupljene oko kritičara i pesnika Gorana Korunovića. Pomenutu grupu čine pesnikinja Tamara Šuškić i pesnici Uroš Kotlajić, Bojan Vasić, Vladimir Tabašević i Goran Korunović. Svoj „program“ i razloge okupljanja ova pesnička grupa je predstavila na dve poetske večeri u beogradskom SKC-u na tribini Dva glasa i kritičar, gde je Goran Korunović kritički govorio o poeziji Tamare Šuškić i Uroša Kotlajića, kao i o poeziji Bojana Vasića i Vladimira Tabaševića. Delatnost ove novoformirane grupe predstavlja svojevrsnu reakciju i uslovni bunt povodom prilika na kulturno-pesničkoj sceni u Srbiji i posebno artikulisan odgovor na probleme sa kojima se mladi autori nose u nastojanjima da objavljuju svoje pesničke knjige. Ovaj odgovor na delatnost institucionalizovanih izdavača ujedno je i reakcija na tržišno-ekonomske uslove, kulturnu politiku izdavačkih kuća, kao i na politiku književnih konkursa i podelu nagrada. Reakcija je konkretizovana u svojevrsnoj manufakturnoj delatnosti, tj. u najavljenoj praksi ovih autora da će objavljivati samostalna autorska izdanja svojih rukopisa, koja su i pored toga što su samizdati, ručno (u bukvalnom smislu te reči) pravljene knjige. Autori okupljeni u ovoj pesničkoj grupi su već u većoj ili manjoj meri formirani pesnici koji u grupu ulaze sa ostvarenim rezultatima na književnom polju, te je individualnost svakog od njih pojedinačno izvesna smetnja homogenizaciji grupe i njenom poetičkom i programskom uobličenju. Pored izvesnih i vrlo uopštenih poetičkih sličnosti koje unutar individualnih poetika postoje, grupa je formirana i na bazi ličnih afiniteta i personalnih sklonosti, kao „obelodanjeni“ kružok ljudi koji se privatno sreću i razmenjuju svoja iskustva o poeziji, umetnosti, životu. Možda je i specificum i zanimljivost ove grupe upravo u tome što je sastavljena od pet individualaca koji nemaju potrebu za pravljenjem zajedničkog manifesta ili programa, već su svesni, između ostalog i toga, da su kao grupa vidljiviji nego kao pojedinci, te da će formiranjem grupe više skrenuti pažnju i na pojedinačne poetike.

Prvi rezultati rada čitaocima su predstavljeni pokrenutom edicijom caché u okviru koje su objavljene/napravljene dve poetički uzbudljive knjige: Tomato Bojana Vasića i Tragus Vladimira Tabaševića. Tamara Šuškić i Uroš Kotlajić su najavili štampanje svojih novih rukopisa u ovoj ediciji, te u narednom periodu možemo očekivati i njihove zbirke. Sa strane gledano, nedovoljno je precizirana pozicija stožera ove grupe Gorana Korunovića koji svojom kritičarskom delatnošću, za sada prvenstveno usmenom, a ne pisanom, uslovno rečeno, drži grupu na okupu. Korunovićeva pozicija je dvostruka: on u grupu ulazi i kao pesnik i kao kritičar. Međutim, Korunović je tokom 2011. godine objavio svoju prvu pesničku knjigu Gostoprimstva za beogradsku izdavačku kuću Treći trg, a svoj drugi rukopis Reka kaiševa u izdanju kraljevačke izdavačke kuće Povelja. Povelja se percipira kao izdavačka kuća koja svojom poetskom edicijom predstavlja neku vrstu savremenog pesničkog kanona i koja vrši izvesnu kanonizaciju malobrojnih mlađih pesnika čiju poeziju objavljuje. Objavljivanje Korunovićeve pesničke zbirke u okviru Poveljine edicije u izvesnoj meri se sukobljava sa subverzivnim usmerenjem grupe čiji je stožer. Oba pomenuta Korunovićeva rukopisa nastala su pre formiranja grupe, te verovatno tu leže razlozi njihovog objavljivanja na drugim mestima. Međutim, Korunović za sada nije najavio svoju pesničku zbirku u okviru manufakturne edicije caché, te se nameće pitanje da li će njegova delatnost u grupi biti isključivo kritičarska ili će i svojom poezijom doprineti ukupnoj poetici grupe.

Jedna od dve objavljene zbirke edicije caché jeste Tomato Bojana Vasića (1985). Svojom drugom zbirkom Vasić tematizuje ono što je u svojoj prvoj, nagrađenoj, zbirci pesama Srča (nagrada Mladi Dis za najbolji neobjavljeni rukopis u 2009, kao i nagrada Matićev šal) metaforično nazivao promuklost jezika poezije ili rana teksta. Na tragu ideja Žaka Deride i Alana Badjua, Bojan Vasić u svojoj zbirci donosi poeziju koja preispituje mogućnosti jezika, i u kojoj se kategorije jezika prepliću i prožimaju sa kategorijama stvarnosti čime se dovodi u pitanje referentnost jezika samog, kao i odnosi između znaka i označenog. Bojan Vasić ovim ukazuje na moguću istovetnost sveta i pesničke svesti i preispituje (sub)ordinarne odnose na relaciji stvarnost–jezik, život–diskurs, iskustvo–mišljenje. Autor na ovom tragu formira niz paratekstualnih elemenata koji predstavljaju svojevrsni filter kroz koji kao čitaoci prolazimo da bismo došli do teksta samog. Svi ovi paratekstualni elementi ukazuju na postojanje veza između teksta same zbirke i onog što je oko i izvan teksta, ukazuju na veze sa savremenim trenutkom u kojem tekst živi i time upućuju na mogući, uslovno nazvani, društveni angažman ovih stihova. Popis mogućih glasova na početku knjige kojima se pesnik poigrava sa dramskom formom koju inkorporira u poetski govor ukazuju na moguću dramu, na moguću dramu poezije, na njeno moguće višeglasje i pluralitet značenja, na moguću poeziju, ali i ni na šta od svega navedenog. Ovim autor ukazuje da će referentna tačka njegovog pesničkog govora u zbirci biti ona gde poezija (p)ostaje sama mogućnost i ništa više ili ništa manje od toga. Niz elemenata koji Vasić primenjuje u svojoj zbirci počevši od formalnih, kao što su pomenuti paratekstualni elementi, uključivanje fotografija u tekst, ali i mešanja ćirilice i latinice, poezije i proze, upliv referentnosti i citatnosti, pa do semantičkih iznenađenja koja se ostvaruju neobičnim slamanjem stihova, opkoračenjima, telegrafskim govorom, nizanjem reči, metafora i polurečenica bez višeg sintaksičkog kontekstualizovanja, pokazuju autorovu želju da fragmentizovanim i dekonstruisanim govorom pokaže, kako iscepkanost misli i (ne)moć jezika, tako i jezičku samodovoljnost u sebi samom, u sopstvenim pukotinama i procepima. Vasić uključuje u svoju poeziju velike teme savremene misli, poput konstruisanja stvarnosti i istorije, telesnosti teksta, (tekstualne) egzistencije drugog, mogućnosti revolucije i promene sveta. Primenjenim postupcima autor apostrofira „profesionalnog“, upućenog čitaoca ili čitateljku koji će čitanjem razgrnuti palimpsestične naslage ovog teksta, bilo da su one formalne ili semantičke. Međutim, pitanje koje se povodom ove zbirke može postaviti jeste: šta će i da li će išta čitalac naći ispod svih ovih slojeva i iza svih intencija ugrađenih u zbirku i da li je uopšte potrebno da ispod svih slojeva nešto i bude ili je ispražnjenost upravo pomenuta mogućnost. Stvarajući poeziju koja referira na sebe samu, koja često počinje u jeziku i u njemu se završava i to sa željom da ukaže na mogućnosti i značenje (ne)označavanja reči, sa željom da ne označi i ne nazove, Vasić sporadično stvara prenapregnute jezičke i pesničke konstrukcije koje su (pre)očuđene i ispražnjene od (poetičkog) značenja, dovoljne sebi samima. Čini se da je ipak nizom primenjenih postupaka, kako formalnih tako i semantičkih, kao i radikalizmom početne intencije, autor isuviše „opteretio“ poetski diskurs i došao do one granice koja postavlja pitanje (ne)postojanja čitalačkog užitka tokom čitanja i nakon sklapanja korica zbirke Tomato.

Svojom takođe drugom zbirkom pesama Tragus, Vladimir Tabašević (1986) utvrđuje svoje mesto na pesničkoj sceni. Za razliku od zbirke Koagulum, druga Tabaševićeva zbirka je formalno svedenija i predstavlja koherentniju pesničku celinu. Najvećim delom zbirka je oslobođena interpunkcije, a njena neobična grafička rešenja kojima dominira upotreba zagrada i horizontalno, a ne vertikalno, ređanje strofa ukazuju na preispitivanje odnosa subordinacije između delova teksta, te umesto ovog odnosa (pod/nad)ređenosti nude simultanost kao kompoziciono, ali i semantičko načelo. Tako, kao što simultano koegzistiraju strofe pesme na stranici, tako se u pesmama predstavlja simultano postojanje i introvertovanog i ekstrovertovanog, i svesti i podsvesti, i jave i sna, i života i smrti. U zbirci Tragus autor se poigrava ženskim identitetom formirajući, kako žensku junakinju svojih pesama Klaru, tako i žensko gotovo ispovedno lirsko ja prisutno u većini pesama zbirke. Uz pomoć ovako konstruisanog lirskog glasa, lirskog ja, a i lirske junakinje Klare, autor preispituje prepoznatljive porodične, psihoanalizom opisane, relacije konstruisanja identiteta koji se izgrađuje na sećanju i (pod/pre)svesti, a tematizujući elektrin (transgresiran edipalni) kompleks pokazuje postupke formiranja melanholičnog/depresivnog nestabilnog (ženskog) identiteta. Iz pesme u pesmu autor pokazuje performativnost i transformativnost identiteta, njegov nomadizam i nestabilnost. Primenjena rodna transgresija, tj. preuzimanje ženskog glasa, omogućilo je autoru autentičnu tematizaciju govora iz prostora koji su izvan, ali i govor iz onostranog, kao i poetičko uobličenje teme o bliskosti ženskosti i smrti. Vrlo uzbudljivo izgrađena junakinja Klara direktna je veza sa smrću i sa onostranim, njen svet je svet živeće smrti i smrtnog života, ali njen svet je i svet znanja, te je ona ta koja je pozvana da saopšti: Klaro samo izgovori kako je biti mrtav/ izgovori tihu dovoljnost svoje smrti. Njeno znanje potiče od toga što je ona koncipirana kao vlasnica i glasnica jezika, kao neko ko je boravio na nepročitanim asocijacijama, ko je boravio u drugim prostorima, u prostorima kojima ne vladaju poznate prostorne i vremenske koordinate. Klara se „kreće“ kroz bezvremenost i beskonačnost. Klarino telo se stapa sa telom teksta i sa telom sveta. Govor o Klari je govor o bivstvu, o jeziku, o ljubavi i o smrti, o mogućnostima saopštivosti i znanja. Vladimir Tabašević se ovde oglasio poezijom vrlo hermetičnog, a opet paradoksalno vrlo prijemčivog i čitljivog pesničkog registra u kojoj čitalac može da traga za različitim slojevima i značenjima. Autor se oglasio poezijom koja sugeriše i koja od čitaoca traži aktivno učestvovanje u razotkrivanju mnoštva značenja koja proishode iz Tabaševićeve poezije koja u izvesnoj meri predstavlja savremenu interpretaciju nadrealističkih poetičkih pozicija.

U 2011. godini Goran Korunović (1978) se, kako je već pomenuto, oglasio sa dve zbirke poezije. Zbirka Gostoprimstva je objavljena početkom, a Reka kaiševa na samom izmaku kalendarske godine. Za razliku od redosleda pojavljivanja, rukopis zbirke Reka kaiševa je stariji i nastao je još 2009. godine, ali će u bibliotečkim katalozima, književnim pregledima i istorijama ostati zabeležen kao druga Korunovićeva zbirka. U zbirci Gostoprimstva Goran Korunović obrađuje poznatu književnu temu: poseta svetu mrtvih. Za razliku od klasičnih obrada ovog toposa, svet mrtvih kod Korunovića nije koncipiran kao podzemni svet, kao Had, niti kao nepoznati svet i svet strave i strahota. Svet mrtvih koji posećuje lirski junak Korunovićeve zbirke nije radikalno drugačiji od sveta živih, te tako mrtvi obitavaju u prepoznatljivom okruženju grada, ulica, parkova, stanova. Jedina razlika između njih i neumrlih je u tome što je glavno obeležje neživih konačnost njihove sudbine, nepromenljivost i večnost. Oni su smešteni u urbanizovani prostor, nisu odvojeni Aheronom, nije im potreban Haron za prelazak iz jednog sveta u drugi, a ispijanje vode sa Lete kako bi zaboravili svoje prethodno postojanje ne predstavlja bitan čin, naprotiv. Prostor mrtvih i živih se prepliće, preklapa i često se stiče utisak da i ne postoje dva sveta, onih neumrlih i onih neživih, već da svi naseljavamo iste prostore i da se međusobno srećemo, osećamo, ali se samo katkad prepoznajemo. Upravo su ovi momenti prepoznavanja, osećanja, naslućivanja, nagoveštaja susreta glavni momenti Korunovićeve zbirke. Ovaj hijatus koji se ostvaruje prvenstveno u doživljaju lirskog junaka, u njegovoj svesti i u njegovoj radoznalosti ili boli, predstavlja one tačke oko kojih se formiraju pesme ove zbirke. Zbirka ima vrlo diskretnu cikličnu kompoziciju gde se prvom pesmom lirski subjekt uvodi u svet mrtvih, tj. u prostore mišljenja o njima, a poslednja pesma predstavlja izlazak iz njega, odnosno (privremeni) kraj misli, njihovo trenutno svođenje. Između okvirnih pesama lirski subjekt se, gotovo poput turiste, kreće kroz svet neživih poredeći ga sa svojim svetom. Poseta mu omogućava da shvati da su to dva vrlo slična prostora i uređenja, nagoveštavajući pri tom mogućnost da dva sveta i ne postoje, da je sve jedan jedini svet koji nastanjuju mrtvi podjednako koliko i živi, da je i on sam podjednako mrtav, koliko i živ. U ovoj zbirci vrlo stišanog lirskog glasa, jednostavnog jezičkog izraza autor poetski tematizuje veliku ideju književnosti i ljudske misli uopšte o konačnosti smrti. Takođe, dajući slike sveta koji nemaju granice, gde je difuznost i poroznost svetova njihovo glavno obeležje, autor piše vrlo intimu liriku obrađujući jedno od ključnih iskustava u životu svakog pojedinca – smrt dragih osoba, suočavanje sa njihovim odlaskom i tugu nas/onih koji iza njih /nas ostaju.

Za razliku od pesničke knjige Gostoprimstva druga Korunovićeva zbirka Reka kaiševa nema tako čvrst koncept i jedinstvo atmosfere. Pesme u ovoj zbirci raspoređene su u četiri ciklusa gde je u središnjim ciklusima većina pesama grupisana u okviru diptiha i triptiha. I ovde, kao i u prvoj zbirci, pesnik koristi tradicionalnija pesnička rešenja kako na nivou jezika, tako i na nivou postupaka, kojima izgrađuje poeziju specifičnog lirizma. Prisutna liričnost i tradicionalniji pristup karakteristični za obe Korunovićeve zbirke, važno su i distinktivno obeležje Reke kaiševa. Stihovi jedne od pesama iz poslednjeg ciklusa Korunovićeve zbirke mogu se uzeti kao opis i svojevrsna definicija primenjenog autorovog pesničkog postupka u većini pesama ove knjige: „vredi utopiti se u tu sliku/ osmišljavati detalje“. Upravo u tom utapanju u sliku koja je pred lirskim subjektom i prepoznavanje detalja na njoj, naslućivanje mogućih pojedinosti i relacija, kao i njihovo podrobno opisivanje, predstavlja pesničko uporište ove knjige. Naime, lirski glas u ovoj zbirci je najčešće pozicioniran negde izvan prizora koji se u pesmi opisuje. Zamišljen je kao posmatrač koji opaža i nema uticaj na svet koji ga okružuje, kao neko ko ne pokušava da u opaženom bilo šta promeni. Pozicija sa koje progovara lirski subjekt u najvećem broju pesama jeste svojevrsna voajerska pozicija, a jedna od ključnih fascinacija ovog lirskog voajera je žensko telo, ali i telo i oblici uopšte. Žena je u ovoj zbirci koncipirana kao predmet želje, otelotvoreni nedostatak ili odsutna figura. Fascinacija telesnim uopšte jedan je od ključnih tematsko-motivskih sklopova ove zbirke, a realizacija ovog interesovanja se kreće od opisa elegantnog ženskog tela ili plodnog tela trudnice do tematizacije propadljivosti telesnog i dočaravanja ljudske neurotičnosti uzrokovane strahom od bolesti. Izraziti verizam u ovoj knjizi ukršten je sa stišanim lirskim glasom i sa dominantnom dekontekstualizacijom, tj. odsustvom hronotopa. Ovakva koncepcija često dovodi do stvaranja isuviše udaljenih i gotovo „sterilnih“ slika, ali i do svojevrsne monotonije izraza i prizora, i to najčešće u dužim pesmama središnjih ciklusa. Ovim pesmama dugog i sporog stiha kao da nedostaje neki nadražaj ili impuls, bilo na nivou jezika i stila, bilo na nivou odabranih motiva, koji bi opis prizora, pa i sam prizor učinio životnijim, uzbudljivijim ili čitalački prijemčivijim. Kraće pesme, kao i pesme u kojima lirski subjekt progovara o sebi, predstavljaju uspelija pesnička ostvarenja ove zbirke, a u njenom poslednjem ciklusu se nazire promena poetskog izraza i pomeranje pesničkog interesovanja ka onim temama i jezičko-stilskim rešenjima koje će Korunović realizovati u, ipak dosta uspelijoj, zbirci Gostoprimstva.

U novoj knjizi Žvakanje amalgama pesnik Viktor Radonjić (1973) nastavlja da produbljuje pesnički izraz koji je praktikovao i u prethodnim knjigama. Međusobno nepovezane sintagme, razlomljene u kratke stihove i u novoj knjizi su osnovna pesnička jedinica Radonjićeve poezije. Ritam ovih stihova nastaje konstantnim nizanjem sintaksičkih jedinica kratkog daha, a značenjski opseg pesama je proširen do krajnjih granica slobodnim asocijativnim spojevima reči. U jednom takvom gustom i hermetičnom pismu, tema knjige se teško može naslutiti, a njeno povlačenje u drugi plan je rezultat poetičkog nauma. Sve su ovo karakteristike koje poeziju Viktora Radonjića približavaju idejama signalizma. Knjiga se sastoji od svega 20 pesama što je u slučaju ovakve poezije možda i prava mera dužine rukopisa. Zbirku osvežavaju sjajne ilustracije likovnog umetnika Alekse Gajića kojih ima u istom broju kao i pesama i koje od ove knjige stvaraju pravi poetsko-likovni kolaž, blizak avangardnim ostvarenjima. Osnovna zamerka koja se može uputiti zbirci Žvakanje amalgama jeste na momente isuviše spontana i semantički prenapregnuta metaforika koja, iako se približava idejama automatskog pisma, nema eksperimentalnu doslednost nadrealističkog pristupa. Čini se da je u domenu opisanog pesničkog glasa Viktor Radonjić dosegao svoj vrhunac, pa je logično od autora očekivati formalno, motivski i strateški drugačije pesničke tekstove.

Posle duže pauze, poetskom knjigom u 2011. oglasio se i Filip B. Vukotić (1985), pesnik i bivši kourednik časopisa Znak. U zbirci sinestetičnog naziva Drugi miris crveno, autor na tematskom planu pokušava da ostvari neku vrstu sinteze između dijametralno različitih ideologija kakve su hrišćanstvo i komunizam, o čemu svedoči i moto zbirke, preuzet iz romana Braća Karamazovi. Ovo prožimanje istorijsko-ideoloških matrica se ogleda i u rudimentarnim ilustracijama koje su date u knjizi i koje, možda na isuviše očigledan način predstavljaju međusobnu blizinu simbola krsta i petokrake. Pomenuti pokušaj dvopolne ideologije ne predstavlja jedinu tematsku ravan jer se ona ostvaruje i kroz uvođenje žene kao drugog, sa kojim lirski subjekat uspostavlja brojne odnose. Ono što je zajedničko tim relacijama je njihova statika, odnosno isključiva usmerenost odnosa od lirskog subjekta ka liku žene, što je način uvođenja motiva ljubavi koji ovu knjigu upisuje u tradicionalnije tokove poezije. Jezik knjige Drugi miris crveno često prelazi put od naracije do fragmentarnog toka svesti koji se u nekim pesmama realizuje automatskim i asocijativnim diktatom lirskog glasa, na granici sa proizvoljnošću. Česte inverzije u redosledu reči u sintagmama ne uspevaju da dočaraju subverzivnost u jeziku i ostavljaju utisak anahronosti pesničkog izraza. Knjiga je premrežena uvođenjem književnih i drugih junaka kao što su Rembo, Borhes, Tolstoj, Hrist, Če Gevara, Klara Cetkin, Jovan Bogoslov i drugi koji ulaze u svet lirskog ja bilo citatnošću, bilo kao likovi-učesnici u pesmama.

Uroš Pajić (1984) je pesnik koji je svoje rukopise, nastajale tokom dužeg perioda, 2011. godine objedinio i objavio u okviru pesničke knjige pod nazivom Beleške. Ovu zbirku neobično velikog obima čine tri motivski i stilski veoma različita segmenta koji se sastoje iz pojedinačnih ciklusa u kojima preovlađuje minimalizam i jezgrovitost pisma. U prvom ciklusu nepretencioznost i mimetički impuls određuju ton neimenovanih zapisa koji ponegde ipak imaju ishodište u diskretnom očuđavanju. Drugi segment donosi na semantičkom nivou, a donekle i na formalnom, pesničke strategije koje simuliraju snimanje filma. Treći segment nudi gotovo proizvoljno objedinjene cikluse od kojih jedan koristi neoavangardni pokušaj grafičkog oneobičavanja teksta, što je ipak neprimeren postupak kada se ima u vidu pretežan deo rukopisa. Jezik kojim se služi Uroš Pajić u knjizi Beleške je u svom najvećem delu spontan i komunikativan, i iscrpljuje svoju funkciju saopštavanjem, ne problematizujući na strateškom nivou sopstvene simboličke potencijale. Čini se da okosnicu knjige čini upravo prvi segment pod nazivom Beleške 1, pa nije do kraja jasna potreba za objedinjavanjem u toj meri raznorodnih segmenata među korice jedne knjige. Osnovna jedinica Pajićevog pesništva u ovoj knjizi nije pojedinačna pesma, već ciklus zapisa koji sačinjavaju segmente. Osnovna zamerka koja se može uputiti knjizi Beleške je njena neopravdana formalna usložnjenost specifičnom ciklizacijom koja uglavnom nema opravdanje u temama koje pokreće tekst, a koje su pretežno okrenute realizaciji spontanijih i neposrednijih autorskih impulsa.

Na poetskoj sceni mlađih autora i autorki koja se poslednjih nekoliko godina sve više uobličava oko ispitivanja različitih teorijskih paradigmi, Enes Halilović (1977) ostaje delimično apartna pesnička figura. U njegovoj novoj knjizi, Pesme iz bolesti i zdravlja, kao i u prethodnoj, Listovi na vodi (2007), pesnička reč je transparentna i u potpunosti podređena narativnoj funkciji. U pesmama je prisutna simulacija tona usmene naracije, a pesničke strategije uglavnom su okrenute stvaranju podloge u kojoj fabula svake pojedinačne pesme ima završnicu u jednostavnoj, a opet efektnoj mudrosti, ponegde na granici sa doskočicom. U takav ambijent neposrednosti pesnik uvodi autobiografske elemente oličene u pojavi svojih književnih i drugih prijatelja u pesmama, ali i elemente dijaloga sa lektirom, počevši od antičkih junaka, preko Šarla Bodlera, pa do savremenih pesnika Pentija Sarikoskog i Tita Patrikija. Ovakav pristup pevanju polaže poverenje u snažna poentiranja kojima se po pravilu završavaju pesme u Halilovićevoj knjizi. Pomenute formalne strategije uglavnom prati tematizacija ličnog iskustva koje se putem simboličke sličnosti ili putem komparacije preslikava na plan uopštavajućih stavova o pitanjima života i umetnosti.

Od knjiga koje ovom prilikom nisu zastupljene zasebnim prikazima, a koje je neophodno pomenuti kao poetski ravnopravne sa delom prikazane produkcije, treba svakako pomenuti knjige Gordane Smuđe, Ilhana Pačariza, Gorana Karanovića, kao i prvu knjigu Ognjena Petrovića. Gordana Smuđa (1982) je dobitnica nagrade Mladi Dis za 2011. godinu, a njena knjiga Druga mesta štampana je u prestižnoj ediciji Tokovi Gradske biblioteke Vladislav Petković Dis iz Čačka. Knjiga Druga mesta u većini svojih slojeva ne donosi poetiku koja bi opovrgla uvrežena i stereotipna shvatanja o manjkavostima prvih poetskih zbirki. U zbirci dominira jednostavnost, neposrednost i svojevrsna skromnost pesničkog jezika i tematike koja se iscrpljuje naivnošću melanholije pred svetom u kojem dominiraju stereotipno negativne sile materijalnog. Čini se da navedena poetika nije posledica zamora avangardnijom vizurom, i da nije izraz težnje ka osvešćenoj re-aktuelizaciji predmetnosti, već je pre reč o pesničkom iskustvu koje tek treba da otkrije modele problematizacije odnosa pesničkoj jezika i stvarnosti. Goran Karanović (1983) je knjigu Udarnike streljaju objavio u ediciji Prvenac SKC-a iz Kragujevca. Knjiga predstavlja primer realizacije u savremenoj poeziji dosta korišćene poetike lirskog subjekta kao anti-heroja koji transparentnim jezikom tematizuje lokalizovanu i svesno banalnu mimezu i koji izražava svoj ponekad dvosmislen, ali češće predvidljiv odnos prema njoj. U tom odnosu se, kao po pravilu koje su ispisali mnogi pesnici u istom ključu pre Karanovića, često javljaju takozvani urbani narativi sa ćoška ulice, što uprkos relativnoj uspelosti ovakvog pesničkog jezika, ostavlja čitalački utisak da je knjiga varijacija na temu zadatu od strane poetičkih prethodnika. Knjiga Ognjena Petrovića Prekidi prenosa je objavljena kao nagrada na festivalu Šumadijske metafore u Mladenovcu. U ovoj knjizi, koja je štampana nekoliko meseci pre knjige Kečevi & osmice i koja joj u poetičkom smislu prethodi, autor postavlja jezičke i tematske osnove koje će u kasnijoj knjizi zaokruženije i pesnički uspelije realizovati. Čini se da u knjizi Prekidi prenosa veća raspričanost pesničkog toka svesti od one koja je prisutna u Kečevima & osmicama, i razblaženija simbolika, utiču na nešto manju efektnost tematskih nauma. Ilhan Pačariz (1983) je pobednik pesničkog festivala za mlade pesnike u Zaječaru za 2010, što mu je naredne godine omogućilo štampanje knjige Sobni nomad, u izdanju Gradskog centra za kulturu Zaječara. U navedenoj ediciji knjige su već objavljivali zapaženi mladi pesnici kao što su Mladen Šljivović, Sonja Veselinović i Vladimir Tabašević. Knjiga Sobni nomad koristi tehniku naracije, ponekad na granici sa faktografijom, a ponekad protkanu gušćom metaforikom kako bi iskazala široki spektar tema u kojem dominira pokušaj apstrakcije i univerzalizacije ličnog iskustva i pokušaj njegovog iskoraka u nad-subjektivno. Neujednačeni kvalitet pesama čini se da svedoči o izostanku znatnijeg pesničkog rada u pojedinim pesmama, pa dolazi do variranja u rasponu od zavidne promišljenosti sugestivnog uvodnog triptiha do smušene narativnosti ili korišćenja vezanog stiha koji u novijoj poeziji i pored drugačijih namera autora koji ga koriste, sve češće ima parodijski prizvuk. Pa ipak, Ilhan Pačariz svojom prvom knjigom definiše osnove sopstvene poetike koja pruža dobre mogućnosti za budući pesnički razvoj.

***

Pesnička godina koje je za nama donela je svojevrsno uobličenje poetske scene kada je u pitanju mlađa pesnička generacija i to ne samo u vidu publikovanja poetskih rukopisa, već i u drugim činiocima književnog života, kakvi su na primer, književne večeri i javna čitanja. Čini se da su tokom 2011. godine objavljena neka od ključnih pesničkih ostvarenja, ne samo u generacijskim okvirima, već i u individualnim poetikama pesnikinja i pesnika. U možda nepotrebnim pokušajima razotkrivanja poetičkih specifičnosti, još uvek, mlađe pesničke generacije, izdvaja se teorijska premreženost i zasnovanost poetskih modela na njoj. Filozofsko-poetičke ideje savremene misli predstavljaju bitan resurs pesničke imaginacije i temelj na kome se sustiču i razilaze pojedinačna ostvarenja. Dominantan uticaj teorijske misli više je ili manje vidljiv, eksplicitno ili implicitno prisutan u samom tekstu pesama i može se prepoznati kao distinktivna karakteristika ključnih ostvarenja u 2011. godini. Teorijsko utemeljenje se ne pokazuje kao isključivo preuzimanje i jednostavna poetska transpozicija, već i kao preispitivanje i dijalog, kao odgovor na izazov i provokaciju teorijske misli. U tom smislu se prevashodno izdvajaju O telo tvori me Ivane Maksić, Tomato Bojana Vasića, Tragus Vladimira Tabaševića, Sistem Marijana Čakarevića i Poziv na saučesništvo Vladimira Stojnića. Na drugoj strani od na ovaj način struktuiranih i osmišljenih ostvarenja stoje zbirke drugačijih polazišta, narativnijeg izraza, uobičajenije slikovitosti i, uslovno i bez vrednosne konotacije rečeno, tradicionalnijih i manje radikalnih poetičkih modela, u kojima su teorijska uporišta manje ili više prisutna ili u potpunosti odsutna. U narednom periodu nam ostaje da sa iskrenim uzbuđenjem sačekamo dalja ostvarenja i uobličenja poetske scene, kao i naredne knjige nekih od pesnika koji su svakako veoma važan deo scene, ali su tokom „teške“ protekle godine ostali uskraćeni za objavljivanje već napisanih rukopisa, među kojima su prvenstveno Tamara Šuškić, Bojan Savić Ostojić i Uroš Kotlajić.